Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot

«Geliotekhnika» jurnali ilmiy nashrlarning ishonchliligini ta’minlash maqsadida nashr etikasi, tadqiqot halolligi, tahririy mustaqillik, xolislik va shaffoflikning yuqori standartlariga amal qiladi. Ushbu siyosat mualliflar, muharrirlar, taqrizchilar, nashriyot va nashr jarayonida ishtirok etuvchi boshqa tomonlarning axloqiy majburiyatlarini belgilaydi.

Jurnal COPE Core Practices hamda COPE, DOAJ, OASPA va WAME tomonidan ishlab chiqilgan Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing tamoyillariga amal qiladi. Tegishli holatlarda CRediT, Helsinki deklaratsiyasi va ARRIVE 2.0 tavsiyalari ham qo‘llanadi.

Nashriyotning majburiyatlari

I-EDU GROUP LLC, jurnalning nashriyot va texnik platformasini qo‘llab-quvvatlovchi tashkilot sifatida, quyidagilarni ta’minlaydi:

  • Tahririy mustaqillik: Bosh muharrir va Tahrir hay’atining mustaqilligini himoya qiladi hamda alohida qo‘lyozmalarni qabul qilish, qayta ishlash yoki rad etish bo‘yicha qarorlarga aralashmaydi.

  • Infratuzilma va resurslar: jurnalning samarali ishlashi uchun zarur tahririy, texnik, ma’muriy va raqamli infratuzilmani taqdim etadi.

  • Axloqiy masalalarda ko‘mak: qoidabuzarliklar, nizolar, tuzatishlar, maqolani qaytarib olish va tahririy ogohlantirishlar bilan bog‘liq masalalarni belgilangan tartibda ko‘rib chiqishda muharrirlarga yordam beradi.

  • Shaffoflik: jurnalga egalik, boshqaruv, to‘lovlar, mualliflik huquqi, litsenziyalash, taqriz va tahririy siyosatlar haqidagi ma’lumotlarning aniq va ochiq bo‘lishini ta’minlaydi.

  • Raqamli saqlash: chop etilgan materiallarning uzoq muddatli mavjudligini ta’minlaydigan ishonchli raqamli arxivlash va saqlash mexanizmlarini qo‘llab-quvvatlaydi.

Muharrirlarning majburiyatlari

Bosh muharrir va tahrir jamoasi quyidagilar uchun mas’uldir:

  • Tahririy qarorlar: qo‘lyozmalarni faqat ilmiy sifati, originalligi, metodologik ishonchliligi, jurnal yo‘nalishiga muvofiqligi, bayonning aniqligi va ilmiy ahamiyati asosida baholash.

  • Kamsitmaslik: muallifning irqi, etnik kelib chiqishi, jinsi, dini, fuqaroligi, millati, institutsional mansubligi, nogironligi, siyosiy qarashlari, ilmiy lavozimi yoki boshqa shaxsiy xususiyatlariga qarab qaror qabul qilmaslik.

  • Taqrizni boshqarish: tegishli qo‘lyozmalarning malakali mutaxassislar tomonidan xolis, o‘z vaqtida, maxfiy va ilmiy jihatdan asoslangan taqrizdan o‘tishini ta’minlash.

  • Maxfiylik: taqdim etilgan qo‘lyozmalar, muallif va taqrizchilar shaxsi, tahririy yozishmalar hamda e’lon qilinmagan ma’lumotlarni himoya qilish.

  • Manfaatlar to‘qnashuvi: moliyaviy, kasbiy, institutsional yoki shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish va tegishli tarzda boshqarish. Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, muharrir qo‘lyozmani ko‘rib chiqishdan chetlashtiriladi.

  • Tadqiqot halolligi: plagiat, takroriy nashr, mualliflik nizolari, ma’lumot yoki tasvirlarni manipulyatsiya qilish, ma’lumotlarni uydirma qilish yoki soxtalashtirish va boshqa qoidabuzarliklarni ko‘rib chiqish.

  • Nashrdan keyingi choralar: ilmiy yozuvning aniqligi va yaxlitligini saqlash uchun zarur hollarda tuzatish, maqolani qaytarib olish yoki tahririy ogohlantirish e’lon qilish.

Muharrirlar mualliflarning yozma ruxsatisiz qo‘lyozmadagi e’lon qilinmagan ma’lumotlardan shaxsiy tadqiqot yoki manfaat uchun foydalanmasligi kerak.

Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchilar:

  • xolis, dalillarga asoslangan va konstruktiv xulosa taqdim etishi;

  • faqat o‘z malaka sohasi doirasidagi qo‘lyozmalarni baholashi;

  • taqrizni kelishilgan muddatda yakunlashi yoki kechikish haqida tahririyatni o‘z vaqtida xabardor qilishi;

  • qo‘lyozma, ma’lumotlar, usullar, natijalar va tahririy yozishmalarning maxfiyligini saqlashi;

  • e’lon qilinmagan ma’lumotlardan shaxsiy, kasbiy yoki tijorat maqsadlarida foydalanmasligi;

  • mavjud yoki ehtimoliy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilishi va xolislik ta’minlanmasa taqrizdan voz kechishi;

  • keltirilmagan muhim manbalar, plagiat, takroriy nashr, ma’lumot yoki tasvirlar manipulyatsiyasi va boshqa axloqiy muammolar haqida muharrirga xabar berishi;

  • shaxsiy tanqid, kamsituvchi ibora, haqorat yoki dalilsiz ayblovlardan tiyilishi;

  • taqriz jarayonida mualliflar bilan faqat tahririyat orqali muloqot qilishi kerak.

Taqrizchi tahririyatning oldindan ruxsatisiz taqrizni boshqa shaxsga topshirishi mumkin emas.

Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar:

  • ilgari chop etilmagan va boshqa jurnalda ko‘rib chiqilmayotgan original ishni taqdim etishi;

  • tadqiqot usullari, ma’lumotlar, tahlillar va natijalarni aniq, to‘liq va shaffof bayon qilishi;

  • natijalarni tekshirish, takrorlash yoki rivojlantirish imkonini beradigan yetarli metodologik tafsilotlarni taqdim etishi;

  • birlamchi tadqiqot yozuvlarini saqlashi va yordamchi ma’lumotlarni jurnalning Ma’lumotlarning mavjudligi siyosatiga muvofiq taqdim etishi;

  • barcha tegishli manbalarni to‘g‘ri keltirishi hamda plagiat, noo‘rin matn takrori va iqtiboslarni manipulyatsiya qilishga yo‘l qo‘ymasligi;

  • ma’lumotlarni uydirma qilish yoki soxtalashtirish, tanlab hisobot berish, tasvirlarni noo‘rin o‘zgartirish va natijalarni chalg‘ituvchi tarzda taqdim etishdan tiyilishi;

  • barcha moliyalashtirish manbalari va moliyaviy, kasbiy, institutsional yoki shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilishi;

  • barcha ko‘rsatilgan mualliflar mualliflik mezonlariga javob berishini va qo‘lyozmaning taqdim etilgan hamda yakuniy versiyalarini tasdiqlaganini ta’minlashi;

  • mualliflik huquqi bilan himoyalangan materiallardan foydalanish uchun zarur ruxsatlarni olishi kerak.

Tadqiqot inson ishtirokchilari, identifikatsiya qilinadigan inson ma’lumotlari, insondan olingan materiallar, hayvonlar yoki axloqiy nazorat talab qiladigan faoliyatni o‘z ichiga olsa, mualliflar zarur ruxsatlarni olishi va tasdiqlovchi tashkilot, ruxsat raqami hamda rozilik haqidagi ma’lumotlarni aniq ko‘rsatishi shart.

Muallif taqdim etilgan yoki chop etilgan maqolada jiddiy xato aniqlasa, tahririyatni darhol xabardor qilishi va tuzatish yoki maqolani qaytarib olish jarayonida hamkorlik qilishi kerak.

Mualliflik va hissa qo‘shish

Mualliflik ishning g‘oyasi, dizayni, bajarilishi, ma’lumotlar tahlili, talqini yoki matnini tayyorlashga salmoqli ilmiy hissa qo‘shgan va uning mazmuni uchun javobgarlikni qabul qilgan shaxslar bilan cheklanishi kerak.

Barcha mualliflar yakuniy matnni tasdiqlashi, uni jurnalga topshirish va nashr etishga rozilik berishi, o‘z hissasini ko‘rsata olishi hamda ishning yaxlitligi uchun javobgarlikni qabul qilishi shart. Tegishli holatlarda mualliflarning hissasi CRediT Contributor Roles Taxonomy asosida bayon qilinadi.

Mualliflik mezonlariga javob bermaydigan yordamchilar ularning roziligi bilan Minnatdorchilik bo‘limida ko‘rsatiladi. Qo‘lyozma topshirilgandan keyin muallifni qo‘shish, olib tashlash yoki tartibini o‘zgartirish barcha tegishli mualliflarning yozma roziligi va asoslantirilgan tushuntirish bilan amalga oshiriladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi

Mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar va nashr jarayonining boshqa ishtirokchilari tadqiqot, taqriz yoki tahririy qarorga ta’sir qilishi mumkin deb oqilona baholanishi mumkin bo‘lgan har qanday munosabat yoki holatni oshkor qilishi shart.

Manfaatlar to‘qnashuvi grantlar, ish bilan bandlik, maslahat haqi, gonorar, patent, aksiyalarga egalik, shaxsiy munosabatlar, kasbiy nizo, yaqindagi hamkorlik yoki hammualliflik, institutsional mansublik, akademik, mafkuraviy yoki raqobat manfaatlarini o‘z ichiga olishi mumkin.

Manfaatlar to‘qnashuvining mavjudligi maqolaning avtomatik ravishda rad etilishini anglatmaydi, biroq u ochiq e’lon qilinishi va tegishli tarzda boshqarilishi kerak.

Tadqiqot va nashr qoidabuzarliklari

Qoidabuzarliklar jumlasiga quyidagilar kiradi, biroq ular bilan cheklanmaydi:

  • plagiat va matndan noo‘rin qayta foydalanish;

  • ma’lumotlarni uydirma qilish yoki soxtalashtirish;

  • tasvir, rasm, jadval yoki natijalarni manipulyatsiya qilish;

  • takroriy yoki ortiqcha nashr;

  • bir qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga yuborish;

  • iqtiboslarni manipulyatsiya qilish;

  • oshkor qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi;

  • axloqiy talablarga zid tadqiqot;

  • mualliflikni noto‘g‘ri ko‘rsatish;

  • taqriz jarayonini manipulyatsiya qilish;

  • maxfiy ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanish.

Qoidabuzarlik haqidagi murojaatlar xolis, maxfiy va natijani oldindan belgilamasdan ko‘rib chiqiladi. Jurnal tushuntirishlar, birlamchi ma’lumotlar, axloqiy ruxsat hujjatlari, mualliflik yozuvlari yoki boshqa dalillarni talab qilishi mumkin. Zarur hollarda muallifning tashkiloti, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot yoki boshqa vakolatli organga murojaat qilinadi. Tekshiruvlar COPE tavsiyalariga muvofiq olib boriladi.

Shikoyatlar va apellyatsiyalar

Mualliflar, taqrizchilar, o‘quvchilar va boshqa tomonlar tahririy jarayonlar, nashr etikasi, xodimlar xatti-harakati, taqriz yoki chop etilgan materiallar bo‘yicha shikoyat yuborishi mumkin.

Muallif tahririy qarorda jiddiy faktik, protsessual yoki axloqiy xato mavjud deb hisoblasa, asoslantirilgan va dalillar bilan tasdiqlangan apellyatsiya taqdim etishi mumkin. Imkon qadar apellyatsiya yoki shikoyat bahsli qarorni qabul qilishda bevosita qatnashmagan muharrir yoki malakali shaxs tomonidan ko‘rib chiqiladi. Faqat muharrir yoki taqrizchining ilmiy fikriga qo‘shilmaslik apellyatsiya uchun yetarli asos hisoblanmaydi.

Tuzatishlar, maqolani qaytarib olish va tahririy ogohlantirishlar

Tuzatish maqoladagi xato uning asosiy natijalari yoki xulosalarini bekor qilmasa e’lon qilinadi.

Maqolani qaytarib olish natijalar jiddiy xato yoki qoidabuzarlik, plagiat, takroriy nashr, axloqiy talablarning buzilishi yoki manipulyatsiya sababli ishonchsiz bo‘lsa qo‘llanadi.

Tahririy ogohlantirish ishonchli shubhalar mavjud, ammo tekshiruv yakunlanmagan, noaniq yoki sezilarli darajada kechikayotgan hollarda e’lon qilinishi mumkin.

Bunday bildirishnomalar tegishli maqolani aniq ko‘rsatadi, qaror sababini tushuntiradi, ochiq foydalanishda qoladi va elektron shaklda asl maqola bilan bog‘lanadi. Maqolani qaytarib olish jazo emas, balki ilmiy yozuvni tuzatish vositasidir.

Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan vositalardan foydalanish

Sun’iy intellekt yoki katta til modellari muallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin emas. Mualliflar matn, kod, rasm, ma’lumotlar tahlili, tarjima yoki boshqa mazmunni tayyorlashda generativ sun’iy intellektdan sezilarli darajada foydalangan bo‘lsa, foydalanilgan vosita, versiya va maqsadni jurnal talablariga muvofiq oshkor qilishi kerak. Mualliflar sun’iy intellekt yordamida yaratilgan barcha mazmunning aniqligi, originalligi, iqtiboslari va huquqiy-axloqiy muvofiqligi uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.

Muharrirlar va taqrizchilar maxfiy qo‘lyozmalarni, rasmlarni, ma’lumotlarni yoki tahririy yozishmalarni ularning maxfiyligi va mualliflik huquqini kafolatlamaydigan ochiq sun’iy intellekt xizmatlariga yuklamasligi kerak.

Insonlar, hayvonlar va muhandislik xavfsizligi bilan bog‘liq tadqiqotlar

Inson ishtirokchilari, identifikatsiya qilinadigan inson ma’lumotlari yoki insondan olingan materiallarga oid tadqiqotlar amaldagi milliy va institutsional talablarga hamda Helsinki deklaratsiyasining amaldagi tahririga muvofiq bo‘lishi kerak.

Tirik hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar qonunchilik, institutsional talablar va tan olingan hayvonlar farovonligi standartlariga muvofiq amalga oshirilishi hamda tegishli hollarda ARRIVE 2.0 tavsiyalari asosida bayon qilinishi kerak.

Yuqori haroratlar, elektr tizimlari, bosim ostidagi qurilmalar, kimyoviy yoki xavfli materiallar, nurlanish, tajriba energetik qurilmalari, sanoat obyektlari yoki dala sinovlari bilan bog‘liq ishlar tegishli mehnat xavfsizligi, ekologik, institutsional va huquqiy talablarga muvofiq bajarilishi kerak. Zarur ruxsatlar va xavfsizlik choralariga oid ma’lumotlar qo‘lyozmada ko‘rsatiladi.

Agar axloqiy ruxsat talab qilinmagan bo‘lsa, qo‘lyozmada bu holat va uning asoslari aniq bayon qilinishi kerak.

Tashqi standartlar

Jurnalning tahririy va nashriyot amaliyoti quyidagilarga asoslanadi:

  • COPE Core Practices;

  • Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing;

  • CRediT Contributor Roles Taxonomy;

  • tegishli hollarda Helsinki deklaratsiyasi va ARRIVE 2.0;

  • amaldagi milliy qonunchilik, institutsional talablar va xalqaro miqyosda tan olingan tadqiqot halolligi standartlari.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat jurnalning rasmiy veb-saytida e’lon qilingan kundan boshlab kuchga kiradi va amaldagi axloqiy standartlar hamda jurnalning tahririy amaliyotiga muvofiqligini ta’minlash maqsadida davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

Savollar, shikoyatlar, apellyatsiyalar yoki qoidabuzarlik haqidagi xabarlar «Geliotekhnika» jurnali tahririyatiga ftikans@uzsci.net elektron pochta manzili orqali yuborilishi kerak. Barcha murojaatlar jurnalning tegishli siyosatlari va COPE tavsiyalariga muvofiq ko‘rib chiqiladi.

ISSN 0130-0997 (Print)
ISSN 2181-9963 (Online)