Tadqiqot etikasi siyosati

«Geliotekhnika» jurnaliga taqdim etiladigan barcha qo‘lyozmalar tadqiqot yaxlitligi, axloqiy xulq-atvor, aniqlik, shaffoflik va mas’uliyatli ilmiy amaliyotning umumqabul qilingan tamoyillariga muvofiq bo‘lishi shart.

Mualliflar o‘z tadqiqotlarining amaldagi qonunchilik, muassasa talablari, kasbiy me’yorlar, xavfsizlik qoidalari va axloqiy talablarga muvofiqligini ta’minlash uchun javobgardir. Jurnal Nashr etikasi qo‘mitasi — COPEning tegishli tavsiyalariga amal qiladi.

Tadqiqot yaxlitligi

Mualliflar:

• tadqiqot metodlari, ma’lumotlari, natijalari va xulosalarini aniq hamda halol taqdim etishi;

• ma’lumot, natija yoki tasvirlarni uydirma qilish, soxtalashtirish yoxud chalg‘ituvchi tarzda o‘zgartirishga yo‘l qo‘ymasligi;

• plagiat, takroriy nashr, matnni nomaqbul qayta ishlatish va iqtiboslarni manipulyatsiya qilishdan saqlanishi;

• barcha manbalarni tegishli tarzda keltirishi;

• muallif sifatida faqat jurnalning mualliflik mezonlariga javob beradigan shaxslarni ko‘rsatishi;

• manfaatlar to‘qnashuvi, moliyalashtirish manbalari va sun’iy intellekt vositalaridan mazmunan muhim foydalanishni oshkor qilishi;

• ma’lumotlar, dasturiy ta’minot, rasmlar, materiallar, uskunalar va intellektual mulkdan foydalanish uchun zarur ruxsatlarni olishi;

• tadqiqot qaydlarini aniqlik va tekshirish imkoniyatini ta’minlaydigan tarzda saqlashi shart.

Etika ruxsati va axloqiy nazorat

Quyosh energetikasi sohasidagi aksariyat nazariy, hisoblash, materialshunoslik va muhandislik tadqiqotlari inson yoki hayvon ishtirokchilarini jalb qilmaydi va, odatda, rasmiy etika qo‘mitasi ruxsatini talab qilmaydi.

Biroq quyidagilarni o‘z ichiga olgan tadqiqotlar boshlanishidan oldin tegishli etika qo‘mitasi, muassasa yoki vakolatli organning ruxsati olinishi shart:

• inson ishtirokchilari yoki shaxsni aniqlash imkonini beradigan ma’lumotlar;

• so‘rovnoma, intervyu, kuzatuv, foydalanuvchi sinovi yoki kasbiy baholash;

• insondan olingan biologik materiallar;

• hayvonlar;

• maxsus ekologik, biologik xavfsizlik, radiatsion, sanoat yoki mehnat xavfsizligi nazoratini talab qiladigan faoliyat;

• qonun, muassasa yoki davlat ruxsatini talab qiladigan dala, laboratoriya yoki sanoat sinovlari.

Ruxsat talab qilinadigan hollarda qo‘lyozmada quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:

• ruxsat bergan qo‘mita yoki organning to‘liq nomi;

• ruxsat, protokol yoki litsenziya raqami, mavjud bo‘lsa;

• ruxsat berilgan sana, zarur bo‘lsa;

• tadqiqot amalga oshirilgan tegishli axloqiy yoki huquqiy standart.

Etika ruxsati talab qilinmasa, mualliflar quyidagicha bayonot berishi mumkin:

Etika ruxsati: qo‘llanilmaydi. Ushbu tadqiqot inson ishtirokchilari, shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar yoki hayvonlarni o‘z ichiga olmaydi va amaldagi talablar bo‘yicha rasmiy etika ruxsatini talab qilmaydi.

Tahririyat zarur hollarda ruxsatning nusxasi yoki etika ruxsati talab qilinmaganini tasdiqlovchi asoslantirilgan tushuntirishni so‘rashi mumkin.

Inson ishtirokchilari va shaxsiy ma’lumotlar

Inson ishtirokchilari, so‘rovnomalar, intervyular, binolar yoki energiya tizimlaridan foydalanuvchilarning qulayligi va xulq-atvorini baholash, kasbiy kuzatuvlar yoxud shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan tadqiqotlar amaldagi axloqiy va ma’lumotlarni himoya qilish talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.

Mualliflar:

• ishtirokchilarga tadqiqot maqsadi, tartibi, ehtimoliy xavf va foydalar haqida tushunarli ma’lumot berishi;

• ishtirok etishning ixtiyoriyligini ta’minlashi;

• talab qilingan hollarda erkin va xabardor rozilik olishi;

• ishtirokchining tadqiqotdan salbiy oqibatsiz chiqish huquqini hurmat qilishi;

• maxfiylik, anonimlashtirish yoki psevdonimlashtirishning tegishli choralarini qo‘llashi;

• shaxsiy ma’lumotlarni faqat tasdiqlangan maqsad va muddat doirasida yig‘ishi, saqlashi va qayta ishlashi kerak.

Voyaga yetmaganlar, qaror qabul qilish qobiliyati cheklangan shaxslar, qaram munosabatdagi xodimlar yoki boshqa zaif guruhlar ishtirok etsa, qo‘shimcha himoya choralari va qonuniy vakil roziligi talab qilinishi mumkin.

Xabardor rozilik va nashr qilishga rozilik

Xabardor rozilik amaldagi talablar yoki etika qo‘mitasi qaroriga muvofiq, odatda, yozma shaklda olinishi va hujjatlashtirilishi kerak.

Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan fotosurat, video, ovozli yozuv, individual holat tavsifi yoki boshqa material nashr etilsa, tadqiqotda ishtirok etishga berilgan rozilikdan tashqari, nashr qilish uchun alohida rozilik talab qilinishi mumkin.

Rozilikdan ozod qilish faqat vakolatli etika qo‘mitasi yoki amaldagi qonunchilik bilan ruxsat etilgan hollarda qo‘llaniladi. Mualliflar bunday ozod qilishning huquqiy va axloqiy asosini qo‘lyozmada ko‘rsatishi kerak.

Hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar

Hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar tegishli milliy qonunchilik, muassasa talablari va hayvonlar farovonligini ta’minlash tamoyillariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Tadqiqot boshlanishidan oldin vakolatli etika qo‘mitasi yoki tartibga soluvchi organning ruxsati olinishi shart. Qo‘lyozmada organ nomi, ruxsat yoki protokol raqami hamda qo‘llanilgan standart ko‘rsatiladi.

Mualliflar hayvonlardan foydalanishni ilmiy jihatdan asoslashi, ularning sonini imkon qadar kamaytirishi, og‘riq va zarar xavfini minimallashtirishi hamda, tegishli hollarda, ARRIVE kabi tan olingan hisobot berish yo‘riqnomalariga amal qilishi kerak.

Eksperimental, laboratoriya, dala va sanoat tadqiqotlari

Mualliflar eksperimental, laboratoriya, dala, pilot yoki sanoat tadqiqotlarini boshlashdan oldin barcha zarur muassasa, ob’yekt, laboratoriya, korxona, yer egasi, xavfsizlik yoki davlat ruxsatlarini olishi kerak.

Tadqiqot faoliyati:

• mehnat, elektr, yong‘in, kimyoviy, radiatsion va ekologik xavfsizlik talablariga muvofiq bo‘lishi;

• odamlar, mulk, energetika infratuzilmasi va atrof-muhitga asossiz xavf tug‘dirmasligi;

• uskunalar, sinov maydonlari va inshootlardan qonuniy hamda mas’uliyatli foydalanishi;

• muhim xavflar, hodisalar, cheklovlar va himoya choralarini qayd etishi;

• uchinchi tomon ob’yektlari yoki ishlab chiqarish ma’lumotlaridan foydalanish huquqini tasdiqlashi kerak.

Quyosh energetikasi tadqiqotlarida maxsus xavfsizlik talablari

Tegishli tadqiqotlarda mualliflar quyidagi xavflarni baholashi va boshqarishi kerak:

• yuqori kuchlanish va elektr toki;

• konsentratsiyalangan quyosh nurlanishi, optik va ultrabinafsha ta’sir;

• yuqori harorat, bosim va issiqlik tashuvchi suyuqliklar;

• akkumulyatorlar, vodorod, yonuvchan yoki zaharli materiallar;

• kimyoviy reagentlar, nanomateriallar va fotoelektrik materiallar;

• tom, minora, ochiq maydon yoki noqulay ob-havo sharoitida ishlash;

• eksperimental tizimning elektr tarmog‘i yoki mavjud infratuzilmaga ta’siri.

Mualliflar muhim xavfsizlik protokollari, himoya vositalari, monitoring va favqulodda choralarni metodlar bo‘limida zarur darajada bayon qilishi kerak.

Ekologik mas’uliyat va dala ruxsatlari

Atrof-muhit, yer, suv, havo sifati, biologik xilma-xillik yoki tabiiy resurslarga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan tadqiqotlar tegishli ekologik qonunchilik, ruxsatnomalar va mahalliy cheklovlarga rioya qilgan holda o‘tkazilishi kerak.

Mualliflar:

• tadqiqotning ehtimoliy ekologik ta’sirini oldindan baholashi;

• chiqindi, xavfli material va emissiyalarni mas’uliyatli boshqarishi;

• tabiatga yetkaziladigan zararni minimallashtirishi;

• qo‘riqlanadigan hududlar yoki cheklangan resurslar uchun zarur ruxsatni olishi;

• muhim ekologik cheklov va noaniqliklarni oshkor qilishi kerak.

Ma’lumotlar va metodologik shaffoflik

Mualliflar metodlar, tajriba sharoitlari, materiallar, uskunalar, dasturiy ta’minot, hisoblash modellari, taxminlar, hisob-kitoblar va tahlil jarayonlarini ilmiy baholash hamda takrorlash imkonini beradigan darajada batafsil tavsiflashi kerak.

Tadqiqot ma’lumotlari va tasdiqlovchi materiallar jurnalning Tadqiqot ma’lumotlari va takrorlanuvchanlik siyosatiga muvofiq saqlanishi va zarur hollarda taqdim etilishi kerak.

Ma’lumot, tasvir, grafik, kod, model yoki natijani uydirma qilish, soxtalashtirish, tanlab yashirish yoki chalg‘ituvchi tarzda qayta ishlash taqiqlanadi.

Majburiy bayonotlar

Tegishli holatlarda har bir qo‘lyozmada quyidagi bayonotlar bo‘lishi kerak:

• etika ruxsati;

• xabardor rozilik;

• nashr qilishga rozilik;

• moliyalashtirish;

• manfaatlar to‘qnashuvi;

• mualliflarning hissasi;

• ma’lumotlar mavjudligi;

• sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish;

• zarur ruxsatnoma, litsenziya yoki xavfsizlik tasdig‘i.

Mualliflar «qo‘llanilmaydi» deb ko‘rsatgan har bir bayonotning o‘z tadqiqotiga mos va haqqoniy ekanligi uchun javobgardir.

Tahririy baholash va tekshiruv

Tahririyat yoki taqrizchilar etika bayonotlari, ruxsat hujjatlari, rozilik tartibi, xavfsizlik choralari va tadqiqot metodlarining yetarliligini baholashi mumkin.

Jurnal zarur hollarda:

• etika ruxsati, rozilik shakli yoki ruxsatnomaning nusxasini;

• tadqiqot protokoli, xavfni baholash yoki xavfsizlik hujjatini;

• ma’lumot, kod, tasvir yoki laboratoriya qaydlarini;

• muassasa yoki vakolatli organning tushuntirishini so‘rashi mumkin.

Jurnal etika qo‘mitasining o‘rnini bosmaydi, biroq taqdim etilgan ruxsatning yetarliligi, haqiqiyligi yoki tadqiqotga mosligi bo‘yicha jiddiy shubha tug‘ilsa, qo‘lyozmani ko‘rib chiqishni to‘xtatib turishi mumkin.

Siyosatga rioya qilmaslik

Jurnalning axloqiy talablariga javob bermaydigan qo‘lyozma tuzatish uchun qaytarilishi, ko‘rib chiqilishi to‘xtatilishi, rad etilishi yoki tekshiruvga yuborilishi mumkin.

Etika ruxsatini soxtalashtirish, rozilik yo‘qligi, ishtirokchilar yoki hayvonlarga asossiz zarar yetkazish, ma’lumotlarni soxtalashtirish, jiddiy xavfsizlik qoidabuzarligi yoki boshqa muhim muammo aniqlansa, jurnal:

• mualliflardan tushuntirish va hujjatlar so‘rashi;

• qo‘lyozmani rad etishi yoki qabul qilish qarorini bekor qilishi;

• muassasa, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi yoki vakolatli organni xabardor qilishi;

• nashrdan keyin tuzatish, tahririyatning xavotir bildirish bayonoti yoki maqolani qaytarib olish to‘g‘risidagi bildirishnomani e’lon qilishi;

• jurnalning Tadqiqot va nashr qoidabuzarliklari haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosati asosida tekshiruv o‘tkazishi mumkin.

Mualliflarga yakuniy qarordan oldin bildirilgan xavotirga javob berish va tegishli dalillarni taqdim etish uchun oqilona imkoniyat beriladi.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat «Geliotekhnika» jurnalining rasmiy veb-saytida e’lon qilingan sanadan boshlab kuchga kiradi va tadqiqot etikasi, xavfsizlik, ma’lumotlarni himoya qilish hamda amaldagi huquqiy talablarning rivojlanishiga qarab davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

Tadqiqot etikasiga oid savollar, hujjatlar yoki xavotirlar quyidagi manzilga yuborilishi kerak:

Elektron pochta: ftikans@uzsci.net

Ushbu siyosat COPEning axloqiy nazorat bo‘yicha tavsiyalari hamda, tadqiqot xususiyatiga qarab, inson ishtirokchilari va hayvonlar bilan olib boriladigan tadqiqotlarga oid tegishli xalqaro yo‘riqnomalarni hisobga olgan holda ishlab chiqilgan.