Plagiatga siyosat

«Geliotekhnika» jurnali original ilmiy tadqiqotlarni nashr etish va akademik halollikning yuqori standartlarini ta’minlash majburiyatini oladi.

Jurnal plagiat, matndan nomaqbul qayta foydalanish, takroriy nashr yoki boshqa shaxsning intellektual hissasidan ruxsatsiz foydalanishga yo‘l qo‘ymaydi.

Barcha taqdim etilgan qo‘lyozmalar Turnitin yoki boshqa tegishli matniy o‘xshashlikni aniqlash tizimi yordamida tekshirilishi mumkin. Qo‘lyozma taqrizga yoki nashrga yuborilishidan oldin o‘xshashlik hisobotlari jurnal tahririyati tomonidan ko‘rib chiqiladi.

O‘xshashlik hisoboti faqat dastlabki tekshiruv vositasi hisoblanadi. O‘xshashlik foizining o‘zi plagiat mavjudligini tasdiqlamaydi. Muharrirlar har bir aniqlangan moslikni uning manbasi, hajmi, matndagi joylashuvi, konteksti va tegishli havola mavjudligiga qarab baholaydi.

Plagiat tushunchasi va uning shakllari

Plagiat — boshqa shaxsning nashr etilgan yoki nashr etilmagan matni, g‘oyasi, usuli, ma’lumoti, natijasi, tasviri, jadvali, chizmasi, kompyuter kodi, algoritmi, matematik yoki hisoblash modeli yoxud boshqa intellektual hissasini tegishli tarzda tan olmasdan o‘ziniki sifatida taqdim etishdir.

Plagiat quyidagi shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin:

• matnni qo‘shtirnoq va manbaga havolasiz bevosita ko‘chirish;

• boshqa manbadagi matnni uning tuzilishi yoki ifodasiga haddan tashqari yaqin tarzda, tegishli havolasiz qayta bayon qilish;

• boshqa tildagi materialni tarjima qilib, original material sifatida taqdim etish;

• boshqa shaxsning g‘oyasi, usuli, hisob-kitobi, formulasi, tajriba natijasi, talqini yoki xulosasidan manbani ko‘rsatmasdan foydalanish;

• rasm, jadval, diagramma, grafik, fotosurat, sxema yoki boshqa vizual materiallarni havolasiz hamda zarur hollarda huquq egasining ruxsatisiz ko‘chirish yoki moslashtirish;

• boshqa shaxsga tegishli ma’lumotlar to‘plami, dasturiy ta’minot, kompyuter kodi, algoritm, simulyatsiya yoki modeldan tegishli e’tirofsiz foydalanish;

• taqriz, yozishmalar, hamkorlik yoki boshqa cheklangan manba orqali olingan nashr etilmagan yoxud maxfiy materialdan ruxsatsiz foydalanish;

• uydirma, aloqasiz yoki chalg‘ituvchi manbalarni keltirish.

Alohida so‘zlarni almashtirish, gaplar tartibini o‘zgartirish, formatni yangilash, rasm yoki diagrammani qayta chizish yoxud ko‘chirilgan mazmunni boshqa tilga tarjima qilish materialni originalga aylantirmaydi.

O‘z-o‘zini plagiat qilish va matnni qayta ishlatish

Mualliflar ilgari nashr etilgan o‘z ishlarining salmoqli qismlarini tegishli havola va oshkora ma’lumotsiz qayta ishlatmasligi kerak.

Matndan nomaqbul qayta foydalanish quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• ilgari nashr etilgan matnning salmoqli qismlarini takrorlash;

• ilgari nashr etilgan ma’lumotlar yoki natijalarni yangi natija sifatida taqdim etish;

• mazmunan ayni bir maqolani boshqa tilda qayta nashr etish;

• rasm yoki jadvallardan havolasiz yoxud zarur ruxsatsiz qayta foydalanish;

• bitta tadqiqotni o‘zaro jiddiy darajada takrorlanadigan bir nechta nashrga sun’iy ravishda bo‘lish;

• oldingi maqola, konferensiya materiali, dissertatsiya, hisobot, preprint yoki boshqa qo‘lyozma bilan muhim darajadagi moslikni yashirish.

Standart metodologik tavsiflarning cheklangan darajada qayta ishlatilishi zarur bo‘lsa, o‘quvchini chalg‘itmasa hamda iqtibos, mualliflik huquqi va litsenziyalash talablariga rioya qilinsa, maqbul deb topilishi mumkin.

Qo‘lyozma topshirilayotganda unga aloqador preprintlar, dissertatsiyalar, konferensiya materiallari, hisobotlar va boshqa qo‘lyozmalar haqida tahririyatga ma’lumot berilishi shart.

O‘xshashlikni tekshirish va baholash

Jurnal o‘xshashlik tekshiruvini quyidagi bosqichlarda o‘tkazishi mumkin:

• qo‘lyozma dastlab topshirilganda;

• taqrizga yuborishdan oldin;

• jiddiy qayta ishlanganidan keyin;

• yakuniy qabuldan oldin;

• nashrdan keyin tegishli shubha yoki da’vo kelib tushganda.

Jurnal qo‘lyozmada plagiat mavjudligini aniqlash uchun yagona avtomatik o‘xshashlik foizini qo‘llamaydi.

O‘xshashlik hisobotini ko‘rib chiqishda muharrirlar quyidagilarni hisobga oladi:

• mos kelgan manba to‘g‘ri keltirilganmi;

• zarur o‘rinlarda qo‘shtirnoq ishlatilganmi;

• mos kelgan matnning hajmi va bir joyda to‘planish darajasi;

• moslik metodologiya, natijalar, muhokama yoki xulosa bo‘limida joylashganmi;

• moslik standart ilmiy yoki texnik atamalar bilan bog‘liqmi;

• material mualliflarning o‘z oldingi nashridan olinganmi;

• rasm, jadval, ma’lumot, kod, algoritm, hisob-kitob yoki natijalar qayta ishlatilganmi;

• mavjud moslik ishning originalligi haqida o‘quvchini chalg‘itishi mumkinmi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati, to‘g‘ri rasmiylashtirilgan iqtiboslar, standart deklaratsiyalar, umumiy texnik atamalar, tashkilot nomlari, tenglamalar hamda ma’lum metod va jarayonlarning muqarrar tavsiflari zarur hollarda alohida baholanishi mumkin.

Yuqori o‘xshashlik ko‘rsatkichi plagiatni avtomatik ravishda isbotlamaydi, past ko‘rsatkich esa originallikni avtomatik ravishda tasdiqlamaydi. Jiddiy plagiat qisqa, biroq ilmiy jihatdan muhim matn, g‘oya, natija, rasm, jadval, hisoblash usuli yoki algoritmga taalluqli bo‘lishi mumkin.

Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar quyidagilarni ta’minlash uchun javobgardir:

• taqdim etilgan qo‘lyozmaning original bo‘lishi;

• barcha manbalarning aniq va to‘liq keltirilishi;

• bevosita iqtiboslarning aniq belgilanishi;

• qayta bayon qilingan material manbasining ko‘rsatilishi;

• zarur hollarda tegishli ruxsatlarning olinishi;

• aloqador nashrlar va ishning oldingi versiyalari haqida ma’lumot berilishi;

• qayta ishlatilgan matn, ma’lumot, rasm, jadval, kod, algoritm va modellarning tegishli tarzda e’tirof etilishi;

• barcha bibliografik manbalarning haqiqiy, mavzuga aloqador va tekshirilgan bo‘lishi;

• maxfiy yoki nashr etilmagan materialdan ruxsatsiz foydalanilmasligi;

• barcha hammualliflarning qo‘lyozmani ko‘rib chiqishi va topshirishga rozilik berishi.

Mualliflar o‘xshashlik hisobotini manipulyatsiya qilish maqsadida yashirin matn, almashtirilgan belgilar, ataylab qilingan imlo xatolari, ko‘chirilgan matn joylashtirilgan tasvirlar, avtomatik parafraz, formatni o‘zgartirish yoki boshqa chalg‘ituvchi usullardan foydalanmasligi kerak.

Bunday xatti-harakatlar tahririy jarayonni qasddan manipulyatsiya qilish sifatida baholanishi mumkin.

Sun’iy intellekt vositalaridan ko‘chirilgan materialni yashirish, chalg‘ituvchi qayta bayon yaratish yoki uydirma manbalar tuzish uchun foydalanish taqiqlanadi. Mualliflar sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan yoki tahrirlangan har qanday mazmunning originalligi, aniqligi va to‘g‘ri keltirilishi uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.

Tahririy choralar

Agar iqtibos, qo‘shtirnoq yoki manbani ko‘rsatish bilan bog‘liq kichik kamchiliklar aniqlansa, qo‘lyozma tuzatish uchun mualliflarga qaytarilishi mumkin.

Mualliflar faqat umumiy o‘xshashlik foizini pasaytirishga urinmasdan, aniqlangan muammoning o‘zini bartaraf etishi shart. Qayta ishlangan qo‘lyozma takroran o‘xshashlik tekshiruvidan o‘tkazilishi mumkin.

Nashrdan oldin jiddiy yoki qasddan sodir etilgan plagiat aniqlansa, jurnal:

• tahririy ko‘rib chiqishni to‘xtatib turishi;

• mualliflardan tushuntirish va tasdiqlovchi hujjatlarni talab qilishi;

• qo‘lyozmani rad etishi;

• barcha mualliflarni xabardor qilishi;

• zarur hollarda masalani mualliflarning muassasasiga yuborishi;

• shu mualliflarga tegishli boshqa qo‘lyozmalarni tekshirishi;

• jurnalning Qoidabuzarliklar haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosati asosida qo‘shimcha choralar ko‘rishi mumkin.

Ehtimoliy plagiat qo‘lyozma qabul qilinganidan keyin, biroq nashrdan oldin aniqlansa, nashr jarayoni to‘xtatilishi va qabul qilish haqidagi qaror bekor qilinishi mumkin.

Plagiat nashrdan keyin aniqlansa, jurnal holatga qarab quyidagilardan birini e’lon qilishi mumkin:

• tuzatish;

• tahririyatning xavotir bildirish bayonoti;

• maqolani qaytarib olish to‘g‘risidagi bildirishnoma.

Tegishli chora ko‘chirilgan materialning hajmi va xususiyati, uning maqola uchun ahamiyati, natijalarning ishonchliligiga ta’siri hamda mavjud dalillarga qarab belgilanadi.

Plagiat nashr etilgan maqolaning originalligi, yaxlitligi yoki ishonchliligiga jiddiy ta’sir qilsa, maqolani qaytarib olish masalasi ko‘rib chiqiladi.

Barcha holatlar xolis va maxfiy tarzda ko‘rib chiqiladi. Yakuniy qaror qabul qilinishidan oldin mualliflar, odatda, mavjud shubha haqida xabardor qilinadi va ularga oqilona muddatda javob berish imkoniyati taqdim etiladi.

Shikoyatlar va apellyatsiyalar

O‘xshashlik hisoboti yoki plagiat haqidagi da’vo noto‘g‘ri baholangan deb hisoblagan mualliflar jurnalning Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati asosida dalillangan apellyatsiya berishi mumkin.

Apellyatsiyada taxmin qilinayotgan faktik yoki protsessual xato aniq ko‘rsatilishi va tegishli dalillar taqdim etilishi kerak.

Faqat tahririy qarorga rozi bo‘lmaslik yoki qayta ishlash natijasida o‘xshashlik foizining kamayganligi apellyatsiya uchun yetarli asos hisoblanmaydi.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat «Geliotekhnika» jurnalining rasmiy veb-saytida e’lon qilingan sanadan boshlab kuchga kiradi va amaldagi axloqiy standartlar hamda jurnalning tahririy amaliyotiga muvofiqligini ta’minlash maqsadida davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

Savollar, plagiatga oid shubhalar, tasdiqlovchi dalillar, shikoyatlar yoki apellyatsiyalar jurnal tahririyatiga quyidagi elektron pochta orqali yuborilishi kerak:

ftikans@uzsci.net

Barcha holatlar jurnalning tegishli siyosatlari va COPE tavsiyalariga muvofiq ko‘rib chiqiladi.