Ma’lumotlar va takrorlanuvchanlik siyosati

«Geliotekhnika» jurnali ilmiy tadqiqotlarda shaffoflik, tekshirish imkoniyati va takrorlanuvchanlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Mualliflar o‘quvchilar, taqrizchilar va boshqa tadqiqotchilarga e’lon qilingan ishni tushunish, baholash va imkon qadar takrorlash imkonini beradigan yetarli ma’lumotlarni taqdim etishi kerak.

Ushbu siyosat asosiy va qayta ishlangan ma’lumotlar, kompyuter kodi, algoritmlar, matematik va hisoblash modellari, simulyatsiyalar, dasturiy ta’minot, tajriba protokollari, materiallar, uskunalar sozlamalari, kalibrlash qaydlari va maqola xulosalarini asoslovchi boshqa tadqiqot resurslariga taalluqlidir.

Ma’lumotlar mavjudligi to‘g‘risidagi bayonot

Har bir tadqiqot maqolasida Ma’lumotlar mavjudligi to‘g‘risidagi bayonot (Data Availability Statement) bo‘lishi shart. Unda maqola natijalarini asoslovchi ma’lumotlar, kod, modellar, dasturiy ta’minot, materiallar yoki boshqa resurslarga qayerda va qanday shartlarda kirish mumkinligi ko‘rsatiladi.

Bayonotda, tegishli holatga qarab, quyidagilardan biri ko‘rsatilishi kerak:

  • resurslar ishonchli repozitoriyda ochiq joylashtirilgan va DOI, accession raqami yoki barqaror havola berilgan;

  • resurslar maqola yoki uning qo‘shimcha materiallari tarkibiga kiritilgan;

  • resurslar asoslantirilgan so‘rov asosida mas’ul muallif tomonidan taqdim etiladi;

  • resurslardan foydalanish qisman yoki to‘liq cheklangan va buning sababi tushuntirilgan;

  • ushbu maqola uchun yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan.

Bayonot aniq, mazmunli va tekshiriladigan bo‘lishi kerak. Faqat «ma’lumotlar mavjud» yoki «ma’lumotlar mavjud emas» kabi izohsiz jumlalar yetarli hisoblanmaydi.

Tavsiya etiladigan bayonot namunalari:

Ushbu tadqiqot natijalarini asoslovchi ma’lumotlar [repozitoriy nomi]da [DOI yoki barqaror havola] orqali ochiq mavjud.

Ushbu maqolada taqdim etilgan natijalarni asoslovchi ma’lumotlar maqola va uning qo‘shimcha materiallari tarkibida mavjud.

Ushbu tadqiqot ma’lumotlari asoslantirilgan so‘rov asosida mas’ul muallif tomonidan taqdim etiladi. Ma’lumotlar [aniq sabab] tufayli ochiq joylashtirilmagan.

[Maxfiylik, huquqiy, axloqiy, tijoriy yoki uchinchi tomon cheklovi] sababli ma’lumotlar ochiq taqdim etilmaydi. Kirish imkoniyati [tegishli shart yoki vakolatli organ] asosida ko‘rib chiqilishi mumkin.

Tadqiqot materiallari va qamrov

Qo‘llab-quvvatlovchi tadqiqot materiallari, tegishli holatlarda, quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

  • xom va qayta ishlangan ma’lumotlar to‘plami;

  • quyosh radiatsiyasi va meteorologik kuzatuv ma’lumotlari;

  • fotoelektrik tizimlarning volt-amper xarakteristikalari, samaradorlik va degradatsiya ma’lumotlari;

  • quyosh issiqlik tizimlari, kollektorlar, konsentratorlar va energiya saqlash qurilmalari bo‘yicha o‘lchov natijalari;

  • spektrlar, termogrammalar, mikroskopiya tasvirlari va boshqa ilmiy tasvirlar;

  • tajriba protokollari, uskunalar tavsifi, kalibrlash ma’lumotlari va o‘lchash noaniqligi;

  • kompyuter kodi, skriptlar, algoritmlar va hisoblash jurnallari;

  • matematik modellar, simulyatsiya parametrlari, kirish va chiqish fayllari;

  • statistik tahlil rejalari va natijalarni yaratishga zarur bo‘lgan boshqa materiallar.

Mualliflar resurslardan to‘g‘ri foydalanish uchun yetarli metama’lumot, README fayli, o‘zgaruvchilar tavsifi, o‘lchov birliklari, fayl formatlari va zarur ko‘rsatmalarni taqdim etishi kerak.

Ma’lumotlarni repozitoriyga joylashtirish

Mualliflarga ma’lumotlar va boshqa tadqiqot materiallarini tegishli fan sohasi yoki umumiy maqsaddagi ishonchli repozitoriyga joylashtirish tavsiya etiladi. Imkon qadar DOI, accession raqami yoki boshqa doimiy identifikator olinishi kerak.

Repozitoriy quyidagilarni ta’minlashi maqsadga muvofiq:

  • uzoq muddatli saqlash;

  • barqaror identifikator;

  • aniq foydalanish va litsenziyalash shartlari;

  • versiyalarni boshqarish;

  • muallif, sana va ma’lumotlar tavsifini o‘z ichiga olgan metama’lumotlar;

  • zarur hollarda boshqariladigan yoki cheklangan kirish.

Faqat shaxsiy veb-sayt, vaqtinchalik bulutli papka yoki barqarorligi kafolatlanmagan havola uzoq muddatli saqlashning yetarli shakli hisoblanmaydi.

Ochiq foydalanishga qo‘yiladigan istisnolar

Quyidagi asoslantirilgan holatlarda ma’lumotlarni ochiq taqdim etish majburiy emas:

  • maxfiylik yoki shaxsiy hayot daxlsizligi;

  • intellektual mulk huquqlari;

  • tijoriy yoki shartnomaviy majburiyatlar;

  • huquqiy yoki axloqiy talablar;

  • xavfsizlik masalalari;

  • uchinchi tomon mulk huquqi;

  • asoslantirilgan texnik cheklovlar.

Kirish cheklangan bo‘lsa, mualliflar cheklovning aniq sababini, ma’lumotlar qaysi qismlarga taalluqli ekanini hamda qonuniy va amaliy jihatdan mumkin bo‘lsa, boshqariladigan kirish yoki asoslantirilgan so‘rov orqali ma’lumot olish tartibini tushuntirishi kerak.

Cheklov mavjudligi ma’lumotlar mavjudligi to‘g‘risidagi bayonotni taqdim etmaslik uchun asos bo‘la olmaydi.

Ma’lumotlar, kod va dasturiy ta’minotga iqtibos keltirish

Ommaga taqdim etilgan ma’lumotlar to‘plami, kod, dasturiy ta’minot, model va boshqa mustaqil tadqiqot resurslari foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatida tegishli tarzda keltirilishi kerak.

Iqtibos, imkon qadar, muallif yoki yaratuvchi, resurs nomi, repozitoriy yoki nashriyot, yil, versiya va doimiy identifikatorni o‘z ichiga olishi kerak.

Mualliflar ma’lumot va kod uchun qayta foydalanish shartlarini tushuntiradigan tegishli litsenziyani tanlashi hamda uchinchi tomon materiallariga tegishli huquq va cheklovlarga rioya qilishi kerak.

Metodologik shaffoflik

Mualliflar tadqiqot dizayni, metodlar, materiallar, uskunalar, hisob-kitoblar, matematik va hisoblash modellari, dasturiy ta’minot hamda tahlil jarayonlarini ilmiy baholash va takrorlash imkonini beradigan darajada batafsil tavsiflashi kerak.

Quyidagilar aniq ko‘rsatilishi lozim:

  • tadqiqot sharoitlari, tanlash mezonlari va tajriba parametrlari;

  • muhim taxminlar, chegaraviy va boshlang‘ich shartlar;

  • ma’lumotlarni tozalash, chiqarib tashlash, o‘zgartirish va qayta ishlash tartibi;

  • o‘lchash noaniqligi, kalibrlash va sifat nazorati;

  • statistik usullar va tahlil mezonlari;

  • dasturiy ta’minot, paketlar, kutubxonalar va ularning versiyalari;

  • metodning muhim cheklovlari va natijaga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan omillar.

Kod, modellar va hisoblash natijalari

Maqolaning asosiy xulosalari maxsus kod, algoritm, matematik model yoki simulyatsiyaga tayansa, mualliflar natijalarni tekshirish uchun zarur bo‘lgan kod, parametrlar, kirish ma’lumotlari, dasturiy muhit va bajarish bo‘yicha ko‘rsatmalarni imkon qadar taqdim etishi kerak.

Mulkiy dasturiy ta’minot ishlatilganda mahsulot nomi, versiyasi, ishlab chiquvchisi va muhim sozlamalari ko‘rsatilishi kerak. Maxsus ishlab chiqilgan kod ochiq taqdim etilmasa, cheklov sababi va asosiy algoritmik jarayon yetarli darajada tavsiflanishi lozim.

Sun’iy intellekt yoki mashinaviy o‘qitish modeli ishlatilganda jurnalning Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish siyosati talablariga ham rioya qilinadi.

Tadqiqot qaydlarining aniqligi va saqlanishi

Mualliflar qo‘lyozmani asoslovchi ma’lumotlar va materiallarning aniqligi, to‘liqligi va yaxlitligi uchun javobgardir.

Asl tadqiqot qaydlari tegishli muassasa, moliyalashtiruvchi tashkilot, axloqiy, shartnomaviy va huquqiy talablarga mos davr davomida xavfsiz saqlanishi kerak.

Jurnal e’lon qilingan natijalarni tekshirish, taqriz jarayonini qo‘llab-quvvatlash yoki tadqiqot yaxlitligiga oid shubhani ko‘rib chiqish uchun asoslantirilgan zarurat bo‘lganda tegishli materiallarni maxfiy tarzda taqdim etishni so‘rashi mumkin.

Taqriz va tahririy baholash

Taqrizchilar ma’lumotlar mavjudligi to‘g‘risidagi bayonotning aniqligi, metodlarning yetarliligi va taqdim etilgan materiallarning maqola xulosalarini qanchalik qo‘llab-quvvatlashini baholashi mumkin.

Zarur bo‘lganda tahririyat mualliflardan qo‘shimcha ma’lumot, kod, model, protokol, ruxsat hujjati yoki boshqa tasdiqlovchi materialni so‘rashi mumkin. Maxfiy taqdim etilgan materiallar jurnalning maxfiylik talablariga muvofiq himoya qilinadi.

Takrorlash va takrorlanuvchanlik tadqiqotlari

Jurnal ilmiy jihatdan asoslangan takrorlash va takrorlanuvchanlik tadqiqotlarini qabul qiladi. Bunday qo‘lyozmalar boshqa ilmiy maqolalar kabi mavzuga muvofiqlik, metodologik sifat, shaffoflik va taqriz standartlari asosida baholanadi.

Oldingi natijani tasdiqlamaslikning o‘zi maqolani rad etish uchun sabab hisoblanmaydi. Tadqiqot usuli asoslangan, xolis va yetarlicha batafsil bayon qilingan bo‘lishi kerak.

Nashrdan keyingi masalalar

Nashrdan keyin ma’lumot, kod, model yoki metod tavsifida xato aniqlansa, mualliflar jurnalni zudlik bilan xabardor qilishi kerak.

Jurnal holatning xususiyati va natijalarga ta’siriga qarab ma’lumotlar mavjudligi to‘g‘risidagi bayonotni yangilashi, tuzatish, tahririyatning xavotir bildirish bayonoti yoki maqolani qaytarib olish to‘g‘risidagi bildirishnomani e’lon qilishi mumkin.

Siyosatga rioya qilmaslik

Ma’lumotlar mavjudligi haqida yolg‘on bayonot berish, tegishli materiallarni yashirish, ma’lumot yoki kodni soxtalashtirish, yoxud asoslantirilgan sababsiz tasdiqlovchi dalillarni taqdim etishdan bosh tortish tahririy tekshiruvga olib kelishi mumkin.

Jurnal quyidagi choralarni ko‘rishi mumkin:

  • tushuntirish yoki qo‘shimcha material so‘rash;

  • tahririy ko‘rib chiqishni to‘xtatib turish;

  • qo‘lyozmani rad etish yoki qabul qilish qarorini bekor qilish;

  • nashr etilgan maqolani tuzatish, unga nisbatan xavotir bildirish yoki uni qaytarib olish;

  • zarur hollarda mualliflarning muassasasi yoki boshqa vakolatli organni xabardor qilish;

  • jurnalning Tadqiqot va nashr qoidabuzarliklari haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosati asosida tekshiruv o‘tkazish.

Mualliflarga yakuniy qaror qabul qilinishidan oldin javob berish va tegishli dalillarni taqdim etish uchun oqilona imkoniyat beriladi.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat «Geliotekhnika» jurnalining rasmiy veb-saytida e’lon qilingan sanadan boshlab kuchga kiradi va nashr etikasi, ochiq fan, ma’lumotlarni himoya qilish hamda takrorlanuvchanlik standartlarining rivojlanishiga qarab davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

Ma’lumotlar mavjudligi yoki takrorlanuvchanlikka oid savollar quyidagi manzilga yuborilishi kerak:

Elektron pochta: ftikans@uzsci.net

Ushbu siyosat COPEning ma’lumotlar va takrorlanuvchanlik bo‘yicha tavsiyalari, ilmiy nashriyotda shaffoflik tamoyillari hamda tegishli ochiq fan amaliyotlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan.

ISSN 0130-0997 (Print)
ISSN 2181-9963 (Online)