Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlarga qo‘yiladigan etik talablar

«Geliotekhnika» jurnali asosan quyosh energetikasi, fotoelektrik tizimlar, quyosh issiqlik texnologiyalari, energiyani saqlash, materialshunoslik, modellashtirish va turdosh muhandislik yo‘nalishlaridagi tadqiqotlarni nashr etadi.

Ayrim tadqiqotlar inson ishtirokchilarini jalb qilishi mumkin. Bunga binolarda issiqlik va yorug‘lik qulayligi, energiya iste’moli xulq-atvori, quyosh energetikasi qurilmalaridan foydalanish qulayligi, inson–texnika o‘zaro ta’siri, operatorlar xavfsizligi, kasbiy baholash, muhandislik ta’limi, so‘rovnoma, intervyu, kuzatuv va inson faoliyati bilan bog‘liq o‘lchovlar kiradi.

Ushbu talablar jurnalning Tadqiqot etikasi siyosatini to‘ldiradi va inson ishtirokidagi tadqiqotlar uchun maxsus tartibni belgilaydi.

Etika ruxsati

Mualliflar inson ishtirokidagi tadqiqotlar amaldagi milliy qonunchilik, muassasa qoidalari va axloqiy talablarga muvofiq bo‘lishini ta’minlashi shart.

Talab etilgan hollarda tadqiqot boshlanishidan oldin vakolatli etika qo‘mitasi yoki muassasa organining ruxsati olinishi kerak. Retrospektiv ruxsat olish, odatda, tadqiqot boshlanishidan oldin olinishi lozim bo‘lgan ruxsatning o‘rnini bosa olmaydi.

Qo‘lyozmada quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:

• ruxsat bergan muassasa yoki etika qo‘mitasining to‘liq nomi;

• ruxsat yoki ma’lumotnoma raqami, mavjud bo‘lsa;

• ruxsat sanasi, zarur bo‘lsa;

• xabardor rozilik olingan yoki olinmaganligi;

• rozilikdan ozod qilish qo‘llangan bo‘lsa, uni tasdiqlagan organ va asos.

Tavsiya etiladigan bayonot:

Etika ruxsati: Tadqiqot [muassasa yoki etika qo‘mitasining nomi] tomonidan ma’qullangan, ruxsat raqami [raqam].

Rasmiy ruxsat talab qilinmagan hollarda mualliflar quyidagicha bayonot berishi mumkin:

Etika ruxsati: Amaldagi muassasa va milliy talablarga muvofiq ushbu tadqiqot uchun rasmiy etika ruxsati talab qilinmadi.

Ruxsat talab qilinmaganligi haqidagi bayonot aniq asosga ega bo‘lishi kerak. Shubha mavjud bo‘lsa, mualliflar tadqiqotni boshlashdan oldin vakolatli organ yoki etika qo‘mitasidan yozma xulosa olishi kerak.

Ishtirokchilarni xabardor qilish va ixtiyoriy ishtirok

Ishtirok etish ixtiyoriy bo‘lishi kerak. Potensial ishtirokchilarga tushunarli tilda quyidagilar haqida ma’lumot berilishi lozim:

• tadqiqot maqsadi va uni kim o‘tkazayotgani;

• ishtirok etish tartibi va davomiyligi;

• yig‘iladigan ma’lumotlar va ulardan foydalanish maqsadi;

• ehtimoliy xavf, noqulaylik va kutilayotgan foyda;

• ma’lumotlarning kimga taqdim etilishi va qancha muddat saqlanishi;

• ishtirok etishni rad etish yoki salbiy oqibatsiz chiqish huquqi;

• savollar, shikoyatlar yoki rozilikni qaytarib olish uchun aloqa ma’lumoti.

Bosim, majburlash, chalg‘itish yoki haddan tashqari rag‘batlantirish orqali olingan rozilik haqiqiy hisoblanmaydi.

Xabardor rozilik

Talab etilgan hollarda tadqiqot boshlanishidan oldin har bir ishtirokchidan erkin va xabardor rozilik olinishi kerak. Rozilik, odatda, yozma yoki ishonchli elektron shaklda hujjatlashtiriladi.

Og‘zaki rozilik faqat amaldagi talablar va etika qo‘mitasi ruxsat bergan hollarda qo‘llanishi mumkin hamda tegishli tarzda qayd etilishi kerak.

Tavsiya etiladigan bayonot:

Ishtirok etishga rozilik: Tadqiqotda ishtirok etishdan oldin barcha ishtirokchilardan ixtiyoriy xabardor rozilik olindi.

Etika qo‘mitasi rozilik olish talabidan ozod qilgan bo‘lsa, qo‘lyozmada buni tasdiqlagan organ va asos ko‘rsatilishi kerak.

Ishtirokchilar xavfsizligi va xavfni minimallashtirish

Tadqiqot dizayni ishtirokchilarga yetishi mumkin bo‘lgan jismoniy, ruhiy, kasbiy, ijtimoiy, iqtisodiy va texnik xavflarni aniqlashi va imkon qadar kamaytirishi kerak.

Mualliflar:

• ishtirokchilarni elektr, issiqlik, optik, mexanik yoki kimyoviy xavflarga asossiz duchor qilmasligi;

• tajriba qurilmalari va sinov muhitining xavfsizligini tekshirishi;

• zarur himoya vositalari, kuzatuv va favqulodda tartiblarni ta’minlashi;

• noxush hodisalarni hujjatlashtirishi va tegishli organga xabar berishi;

• xavf kutilayotgan ilmiy foydaga nisbatan nomutanosib bo‘lmasligini ta’minlashi kerak.

Tadqiqot ishtirokchisining odatiy mehnat vazifasi yoki xizmat munosabati xavfsizlik talablarini kamaytirmaydi.

Maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish

Mualliflar ishtirokchilarning shaxsiy hayoti, maxfiyligi va shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishi kerak.

Quyidagi tamoyillarga rioya qilinishi lozim:

• faqat tadqiqot uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni yig‘ish;

• ma’lumotlarni anonimlashtirish yoki psevdonimlashtirish;

• identifikatorlarni tadqiqot ma’lumotlaridan alohida saqlash;

• kirishni vakolatli shaxslar bilan cheklash;

• xavfsiz saqlash, uzatish va yo‘q qilish choralarini qo‘llash;

• ma’lumotlarni rozilik va tasdiqlangan protokolda ko‘rsatilgan maqsaddan tashqari ishlatmaslik;

• qayta identifikatsiya qilish xavfini baholash.

Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar ochiq repozitoriyga joylashtirilmasligi kerak, agar bunga aniq rozilik, qonuniy asos va zarur himoya choralari mavjud bo‘lmasa.

Zaif ishtirokchilar

Quyidagi shaxslar yoki guruhlar ishtirok etganda qo‘shimcha himoya choralari talab qilinadi:

• voyaga yetmaganlar;

• qaror qabul qilish qobiliyati cheklangan shaxslar;

• savodxonlik yoki til to‘siqlariga ega ishtirokchilar;

• iqtisodiy yoki ijtimoiy jihatdan qaram shaxslar;

• xodimlar, talabalar yoki xizmat bo‘ysunuvidagi shaxslar;

• ishtirok etishga rozilik berishda bosimga uchrashi mumkin bo‘lgan boshqa guruhlar.

Talab etilgan hollarda ota-ona, vasiy yoki qonuniy vakilning roziligi olinishi kerak. Ishtirokchi qarorni tushunish qobiliyatiga ega bo‘lsa, uning roziligi yoki rozilikka qo‘shilishi ham olinadi va uning rad etishi hurmat qilinadi.

Ish joyi va qaram munosabatlardagi ishtirokchilar

Xodimlar, operatorlar, talabalar yoki muallifga xizmat, mehnat yoxud ta’lim jihatidan qaram shaxslar qatnashadigan tadqiqotlarda kuchlar nomutanosibligi alohida baholanishi kerak.

Ishtirok etishni rad etish yoki tadqiqotdan chiqish ish, baho, xizmat mavqei, ish haqi yoki boshqa huquqqa salbiy ta’sir qilmasligi kerak. Imkon qadar ishtirokchilarni jalb qilish va rozilik olishni ularga bevosita rahbarlik qilmaydigan mustaqil shaxs amalga oshirishi lozim.

Rag‘bat yoki kompensatsiya miqdori oshkor qilinishi va majburlovchi darajada bo‘lmasligi kerak.

Onlayn so‘rovlar va masofaviy tadqiqotlar

Onlayn so‘rovnoma, masofaviy intervyu, mobil ilova, sensor yoki raqamli platforma orqali o‘tkaziladigan tadqiqotlar ham odatdagi etika, rozilik va ma’lumotlarni himoya qilish talablariga bo‘ysunadi.

Mualliflar:

• rozilik matnini so‘rov yoki ma’lumot yig‘ish boshlanishidan oldin ko‘rsatishi;

• platforma yig‘adigan qo‘shimcha texnik ma’lumotlar haqida xabar berishi;

• IP-manzil, joylashuv, qurilma identifikatori va boshqa yashirin metama’lumotlar yig‘ilishini cheklashi;

• foydalaniladigan xizmatlarning maxfiylik va xavfsizlik shartlarini baholashi;

• sun’iy intellekt vositalari yoki uchinchi tomon platformalariga shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz uzatmasligi kerak.

Nashr qilishga rozilik

Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan fotosurat, video, ovoz yozuvi, individual iqtibos, batafsil holat tavsifi yoki boshqa material nashr qilinsa, ishtirok etishga rozilikdan tashqari nashr qilishga aniq rozilik olinishi kerak.

Ism yoki yuzni olib tashlash har doim to‘liq anonimlikni ta’minlamaydi. Mualliflar kontekst, kasb, joy, noyob holat yoki ma’lumotlar kombinatsiyasi orqali shaxsni aniqlash mumkinligini ham baholashi kerak.

Tavsiya etiladigan bayonot:

Nashr qilishga rozilik: Ushbu maqolada keltirilgan shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materialni nashr qilish uchun tegishli ishtirokchi(lar)dan yozma rozilik olindi.

Inson ishtirok etmagan tadqiqotlar

Tadqiqot inson ishtirokchilari, shaxsiy ma’lumotlar, so‘rovnoma, intervyu, foydalanuvchi sinovi, kasbiy kuzatuv yoki inson bilan bog‘liq o‘lchovlarni o‘z ichiga olmasa, mualliflar quyidagicha bayonot berishi mumkin:

Inson ishtirokidagi tadqiqot: qo‘llanilmaydi.

Ommaviy va to‘liq anonim ma’lumotlardan foydalanish avtomatik ravishda etika ruxsati talab qilinmaydi degani emas. Mualliflar ma’lumotning kelib chiqishi, foydalanish shartlari va qayta identifikatsiya xavfini baholashi kerak.

Tahririy tekshiruv va qoidalarga rioya qilmaslik

Jurnal mualliflardan etika ruxsati, rozilik shakli, ishtirokchi uchun axborot varaqasi, ma’lumotlarni himoya qilish rejasi yoki boshqa tasdiqlovchi hujjatlarni maxfiy tarzda taqdim etishni so‘rashi mumkin.

Amaldagi axloqiy talablarga javob bermaydigan tadqiqot:

• tushuntirish yoki tuzatish uchun qaytarilishi;

• tahririy ko‘rib chiqilishi to‘xtatilishi;

• rad etilishi yoki qabul qilish qarori bekor qilinishi;

• muassasa yoki etika qo‘mitasiga yuborilishi;

• jurnalning Tadqiqot va nashr qoidabuzarliklari haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosati asosida tekshirilishi mumkin.

Etik muammo nashrdan keyin aniqlansa, jurnal holatga qarab tuzatish, tahririyatning xavotir bildirish bayonoti yoki maqolani qaytarib olish to‘g‘risidagi bildirishnomani e’lon qilishi mumkin.

Mualliflarga yakuniy qarordan oldin javob berish va tegishli dalillarni taqdim etish uchun oqilona imkoniyat beriladi.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat «Geliotekhnika» jurnalining rasmiy veb-saytida e’lon qilingan sanadan boshlab kuchga kiradi va inson ishtirokchilarini himoya qilish, ma’lumotlar maxfiyligi hamda amaldagi huquqiy talablarning rivojlanishiga qarab davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

Inson ishtirokidagi tadqiqotlarga oid savollar, hujjatlar yoki xavotirlar quyidagi manzilga yuborilishi kerak:

Elektron pochta: ftikans@uzsci.net

Ushbu siyosat COPEning axloqiy nazorat bo‘yicha tavsiyalari va inson ishtirokchilarining ixtiyoriyligi, xabardor roziligi, xavfsizligi hamda maxfiyligini ta’minlashga oid umume’tirof etilgan tamoyillar asosida ishlab chiqilgan.