Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish siyosati

«Geliotekhnika» jurnali sun’iy intellekt, generativ sun’iy intellekt, katta til modellari, mashinaviy o‘qitish tizimlari va boshqa AI yordamchi vositalari mas’uliyatli, shaffof hamda tegishli inson nazorati ostida qo‘llanilganda ilmiy tadqiqot, qo‘lyozma tayyorlash, taqriz jarayonini boshqarish va nashriyot faoliyatiga ko‘maklashishi mumkinligini tan oladi.

Sun’iy intellektdan foydalanish originallik, aniqlik, maxfiylik, shaxsiy hayot daxlsizligi, mualliflik huquqi, intellektual mulk, tadqiqot yaxlitligi, tahririy mustaqillik yoki shaffoflikka zarar yetkazmasligi kerak. Mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar va jurnalning vakolatli xodimlari AI vositalari yordamida tayyorlangan barcha ishlar, baholashlar, qarorlar va nashr etilgan mazmun uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.

Sun’iy intellekt va mualliflik

Sun’iy intellekt vositalari, katta til modellari, chatbotlar va boshqa inson bo‘lmagan tizimlar muallif yoki hammuallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin emas.

AI vositalari quyidagilarni bajara olmaydi:

  • qo‘lyozma uchun mas’uliyat va javobgarlikni o‘z zimmasiga olish;

  • taqdim etilgan yoki yakuniy nusxani tasdiqlash;

  • manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish;

  • mualliflik huquqini o‘tkazish yoki litsenziyalash;

  • nashr shartnomalarini tuzish;

  • ishning aniqligi yoki yaxlitligiga oid savollarga javob berish;

  • tekshiruv, tuzatish yoki maqolani qaytarib olish jarayonlarida hamkorlik qilish.

Faqat jurnalning mualliflik mezonlariga javob beradigan jismoniy shaxslar muallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin.

Mualliflarning sun’iy intellektdan foydalanishi

Mualliflar AI yordamchi vositalaridan quyidagi qonuniy maqsadlarda foydalanishi mumkin:

  • til, grammatika va uslubni yaxshilash;

  • kompyuter kodi yozish yoki ma’lumotlarni qayta ishlashga ko‘maklashish;

  • dastlabki reja, tuzilma yoki qoralama tayyorlash;

  • ma’lumotlarni tahlil qilish yoki vizualizatsiya qilish;

  • tadqiqot materiallarini tartibga solish va taqdim etish;

  • adabiyotlarni qidirishga ko‘maklashish;

  • imkoniyati cheklangan foydalanuvchilar uchun qulaylik va tarjima yordami.

Mualliflar AI yordamida tayyorlangan barcha mazmunni mustaqil ravishda ko‘rib chiqishi, tekshirishi va uning uchun javobgarlikni qabul qilishi shart. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • faktlar va ilmiy da’volar;

  • hisob-kitoblar, formulalar va tenglamalar;

  • manbalar va iqtiboslar;

  • kompyuter kodi va algoritmlar;

  • ma’lumotlar tahlili;

  • tasvirlar, grafiklar va vizualizatsiyalar;

  • talqinlar va xulosalar;

  • mualliflik huquqi va litsenziya talablariga rioya qilish.

AI vositalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi:

  • ma’lumot, natija, hisob-kitob, manba, iqtibos, tajriba, o‘lchov yoki dalillarni uydirma qilish yoxud soxtalashtirish;

  • plagiat, matnni qayta ishlatish, takroriy nashr yoki nomaqbul moslikni yashirish;

  • chalg‘ituvchi talqin yoki xulosalar yaratish;

  • mualliflarning ilmiy mulohazasi o‘rnini bosish;

  • soxta yoki tekshirib bo‘lmaydigan manbalar yaratish;

  • eksperimental tasvirlar, quyosh nurlanishi ma’lumotlari, fotoelektrik yoki issiqlik tizimlari natijalari, grafiklar, jadvallar yoxud boshqa tadqiqot natijalarini chalg‘ituvchi tarzda o‘zgartirish;

  • maxfiy, shaxsiy, mulkiy, cheklangan yoki xavfsizlik nuqtayi nazaridan sezgir ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanish;

  • oshkor etish talab qilinadigan hollarda AI yaratgan mazmunni mustaqil inson ilmiy mehnati sifatida ko‘rsatish.

Mualliflar taqdim etilgan qo‘lyozmaning originalligi, ishonchliligi va yaxlitligi uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.

Sun’iy intellektdan foydalanishni oshkor qilish

Tadqiqot, tahlil, kodlash, talqin, rasm tayyorlash, qo‘lyozma mazmunini yaratish yoki ishning boshqa muhim qismiga hissa qo‘shgan AI vositasidan foydalanish oshkor etilishi shart.

Oshkor qilish bayonotida quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:

  • AI vositasining nomi;

  • ma’lum bo‘lsa, versiyasi;

  • zarur bo‘lsa, ishlab chiquvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi;

  • vositadan foydalanish maqsadi;

  • ta’sir ko‘rsatgan bo‘lim, jarayon, tahlil, rasm yoki mazmun;

  • mualliflar tomonidan amalga oshirilgan insoniy tekshiruv va tasdiqlash.

Bayonot Metodlar bo‘limida, Minnatdorchilik bo‘limida yoki alohida Sun’iy intellektdan foydalanish to‘g‘risidagi bayonot sifatida berilishi mumkin.

Vosita ilmiy mazmunni yaratmasa yoki mazmunan jiddiy o‘zgartirmasa, odatiy imlo, grammatika, tinish belgilari, manbalarni formatlash yoki kichik uslubiy tuzatishlar, odatda, oshkor etishni talab qilmaydi.

Tavsiya etiladigan bayonot:

Ushbu qo‘lyozmani tayyorlash jarayonida mualliflar [AI vositasining nomi va versiyasi]dan [maqsad] uchun foydalandilar. Mualliflar AI yordamida tayyorlangan barcha mazmunni ko‘rib chiqdilar va tekshirdilar hamda yakuniy qo‘lyozmaning aniqligi, originalligi va yaxlitligi uchun to‘liq javobgarlikni qabul qiladilar.

Oshkor qilinishi lozim bo‘lgan AI vositasi ishlatilmagan bo‘lsa, mualliflar quyidagicha bayonot berishi mumkin:

Mualliflar ushbu qo‘lyozmada mazmunan muhim ilmiy material yaratish uchun generativ sun’iy intellekt yoki AI yordamchi vositalaridan foydalanilmaganini ma’lum qiladilar.

AI yaratgan tasvirlar, rasmlar va vizual materiallar

AI yaratgan yoki AI yordamida o‘zgartirilgan tasvirlar haqiqiy eksperimental dalil, kuzatuv ma’lumoti, o‘lchov natijasi yoki autentik tadqiqot qaydi sifatida taqdim etilmasligi kerak.

AI orqali tasvir yaratish yoki qayta ishlash tadqiqot metodining zarur, hujjatlashtirilgan va ilmiy jihatdan tekshiriladigan qismi bo‘lgan hollarda undan foydalanish ko‘rib chiqilishi mumkin.

Ruxsat etilgan har qanday foydalanish:

  • Metodlar bo‘limida aniq tavsiflanishi;

  • tegishli rasm izohida oshkor etilishi;

  • ilmiy aniqlik nuqtayi nazaridan tekshirilishi;

  • mualliflik huquqi, litsenziya, shaxsiy hayot daxlsizligi, maxfiylik va axloqiy talablarga muvofiq bo‘lishi;

  • zarur hollarda takrorlanadigan yoki yetarli darajada hujjatlashtirilgan bo‘lishi kerak.

AI vositalaridan tasvir, grafik, rasm yoki vizualizatsiyadagi ilmiy ahamiyatga ega xususiyatlarni chalg‘ituvchi tarzda qo‘shish, olib tashlash, yashirish, ko‘paytirish, qayta tiklash yoki o‘zgartirish uchun foydalanish taqiqlanadi.

Tadqiqot ma’lumotini ifodalamaydigan illyustrativ AI tasvirlari aniq AI yordamida yaratilgan deb belgilanishi shart.

Kodlash, modellashtirish va ma’lumotlar tahlilida sun’iy intellektdan foydalanish

AI vositalari kompyuter kodi, matematik modellashtirish, simulyatsiya, statistik tahlil yoki ma’lumotlarni qayta ishlashga yordam bergan hollarda mualliflar:

  • natijaning aniqligi va haqiqiyligini tekshirishi;

  • yaratilgan kod va algoritmlarni sinovdan o‘tkazishi;

  • AI vositasining tadqiqot metodidagi rolini tavsiflashi;

  • tegishli dastur, vosita va versiya ma’lumotlarini oshkor qilishi;

  • baholash yoki takrorlash imkonini beradigan yetarli qaydlarni saqlashi;

  • AI natijasida uydirma ma’lumot, asossiz taxmin, yashirin tarafkashlik yoki metodologik xato paydo bo‘lmaganini tekshirishi shart.

AI yaratgan kod, hisob-kitob, simulyatsiya yoki model tegishli insoniy tekshiruv va validatsiyasiz qabul qilinmasligi kerak.

Taqrizchilarning sun’iy intellektdan foydalanishi

Taqrizchilar taqdim etilgan qo‘lyozmalar, qo‘shimcha fayllar, nashr etilmagan ma’lumotlar, rasmlar, jadvallar, kompyuter kodi, taqrizga takliflar, taqriz matnlari yoki maxfiy tahririy yozishmalarni ommaga ochiq yoki jurnal ruxsat bermagan AI tizimlariga yuklamasligi kerak.

AI vositalari:

  • taqrizchining mustaqil ekspert xulosasi o‘rnini bosmasligi;

  • qo‘lyozmaning mazmuniy ilmiy bahosini yaratmasligi;

  • nashrga oid tavsiya bermasligi;

  • uydirma manbalar, dalillar yoki taqriz izohlarini yaratmasligi;

  • maxfiy qo‘lyozma mazmunini oshkor etilmagan tarzda tahlil qilmasligi kerak.

Taqrizchilar o‘z hisobotlarining aniqligi, xolisligi, originalligi, asoslanganligi va yaxlitligi uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.

Xavfsiz va jurnal tomonidan ma’qullangan AI vositasidan tilni tuzatish, imkoniyati cheklangan foydalanuvchilar uchun qulaylik yoki boshqa ma’muriy maqsadda cheklangan foydalanishga faqat quyidagi shartlarda ruxsat berilishi mumkin:

  • qo‘lyozma maxfiyligi himoyalangan bo‘lsa;

  • ruxsatsiz ma’lumot uzatilmasa;

  • vosita ilmiy mulohaza o‘rnini bosmasa;

  • undan foydalanish mas’ul muharrirga oshkor qilinsa.

Muharrirlarning sun’iy intellektdan foydalanishi

Muharrirlar taqdim etilgan qo‘lyozmalar, taqriz hisobotlari, maxfiy yozishmalar, nashr etilmagan ma’lumotlar yoki boshqa himoyalangan tahririy materiallarni ommaga ochiq yoki jurnal ruxsat bermagan AI tizimlariga yuklamasligi kerak.

AI vositalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi:

  • qabul qilish yoki rad etish to‘g‘risidagi qarorni qabul qilish;

  • tahririy yoki ilmiy mulohaza o‘rnini bosish;

  • insoniy tekshiruvsiz qoidabuzarlik sodir bo‘lganini aniqlash;

  • muallif yoki taqrizchilarni kamsituvchi mezonlar asosida tanlash yoki chetlatish;

  • insoniy baholashsiz yakuniy tahririy qarorni yaratish;

  • maxfiy ma’lumotni oshkor qilish.

Muharrirlar barcha tahririy qarorlar uchun shaxsan javobgar bo‘lib qoladi va AI yordamida olingan har qanday tavsiya yoki natijani mustaqil baholashi shart.

Jurnal va nashriyotning sun’iy intellekt hamda avtomatlashtirilgan vositalardan foydalanishi

Jurnal yoki uning vakolatli nashriyot va texnik xizmat ko‘rsatuvchisi ayrim tahririy, texnik va nashriyot jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash uchun quyidagi avtomatlashtirilgan yoki AI yordamchi vositalardan foydalanishi mumkin:

  • o‘xshashlikni tekshirish;

  • manbalar va DOI ma’lumotlarini tekshirish;

  • tasvirlar yaxlitligini tekshirish;

  • til va adabiy tahrirga ko‘maklashish;

  • metama’lumotlarni tayyorlash;

  • format va texnik talablarga muvofiqlikni tekshirish;

  • taqrizchi qidirishga ko‘maklashish;

  • tadqiqot yaxlitligiga oid ehtimoliy belgilarni aniqlash;

  • nashrni tayyorlash va undan foydalanish imkoniyatini yaxshilash;

  • veb-sayt va nashr tizimini boshqarish.

Bunday vositalar faqat yordamchi mexanizm sifatida qo‘llanadi. Ularning natijalari tavsiyaviy xususiyatga ega bo‘lib, vakolatli muharrir, texnik mutaxassis yoki nashriyot xodimi tomonidan ko‘rib chiqilishi shart.

Hech bir qo‘lyozma faqat avtomatlashtirilgan yoki AI yaratgan natija asosida:

  • qabul qilinishi;

  • rad etilishi;

  • ko‘rib chiqishdan chiqarilishi;

  • tuzatilishi;

  • qaytarib olinishi;

  • plagiat deb tasniflanishi;

  • tadqiqot qoidabuzarligi deb baholanishi;

  • sanksiyaga tortilishi mumkin emas.

Insoniy tekshiruv kontekst, dalillar, ehtimoliy tarafkashlik, texnik cheklovlar hamda noto‘g‘ri ijobiy yoki noto‘g‘ri salbiy natijalar xavfini hisobga olishi kerak.

Jurnal va nashriyot maxfiy qo‘lyozma mazmunini ruxsat berilmagan ommaviy AI tizimlariga yuklamasligi kerak. Har qanday vakolatli xizmat maxfiylik, shaxsiy ma’lumotlar, intellektual mulk va nashr etilmagan tadqiqotlar uchun tegishli himoyani ta’minlashi shart.

Jurnalning AI vositasidan foydalanishi nashr etilgan mazmunga yoki muhim tahririy jarayonga sezilarli ta’sir qilsa, bu haqda tegishli oshkor qilish bayonoti beriladi.

Maxfiylik, shaxsiy hayot daxlsizligi va ma’lumotlarni himoya qilish

AI vositalaridan foydalanuvchi barcha shaxslar quyidagilarni himoya qilishi shart:

  • nashr etilmagan qo‘lyozmalar;

  • taqrizchilarning shaxsi;

  • taqriz hisobotlari;

  • shaxsiy ma’lumotlar;

  • maxfiy yozishmalar;

  • mulkiy texnik ma’lumotlar;

  • foydalanishi cheklangan ma’lumotlar to‘plami;

  • intellektual mulk;

  • tijorat yoki qonun bilan himoyalangan materiallar.

Maxfiy yoki shaxsni aniqlash imkonini beradigan ma’lumotlar, agar tizim jurnal tomonidan rasman ma’qullanmagan va tegishli xavfsizlik, maxfiylik hamda ma’lumotlarni himoya qilish kafolatlarini ta’minlamasa, AI tizimiga kiritilmasligi kerak.

Inson nazorati va javobgarligi

AI yordamida olingan natijalar har doim mazmunli insoniy tekshiruvdan o‘tkazilishi shart.

Mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar va jurnal xodimlari:

  • faktik va texnik aniqlikni tekshirishi;

  • ehtimoliy tarafkashlik yoki chalg‘ituvchi natijani baholashi;

  • manbalar va iqtiboslarni tasdiqlashi;

  • hisob-kitob va kodni ko‘rib chiqishi;

  • maxfiy ma’lumotni himoya qilishi;

  • AI vositasidan muhim foydalanishni hujjatlashtirishi;

  • yakuniy natija uchun javobgarlikni qabul qilishi shart.

AI vositalari mustaqil qaror qabul qiluvchi, ekspert taqrizchi, muallif yoki ishonchli dalil sifatida qabul qilinmasligi kerak.

Siyosatga rioya qilmaslik

AI vositasidan muhim foydalanishni oshkor qilmaslik, uydirma AI mazmunini taqdim etish, maxfiy ma’lumotdan noto‘g‘ri foydalanish, tadqiqot natijalarini manipulyatsiya qilish yoki ushbu siyosatning boshqa talablarini buzish quyidagi choralarni keltirib chiqarishi mumkin:

  • tushuntirish so‘rash;

  • tuzatish yoki qo‘shimcha oshkor qilishni talab qilish;

  • tahririy ko‘rib chiqishni to‘xtatib turish;

  • qo‘shimcha texnik yoki axloqiy tekshiruv o‘tkazish;

  • qo‘lyozmani rad etish;

  • qabul qilish haqidagi qarorni bekor qilish;

  • nashr etilgan maqolani tuzatish;

  • tahririyatning xavotir bildirish bayonotini e’lon qilish;

  • maqolani qaytarib olish;

  • taqriz yoki tahririy faoliyatda qatnashishni cheklash;

  • muassasa, moliyalashtiruvchi tashkilot, etika qo‘mitasi yoki boshqa vakolatli organni xabardor qilish;

  • jurnalning Tadqiqot va nashr qoidabuzarliklari haqidagi da’volarni ko‘rib chiqish siyosati asosida tekshiruv o‘tkazish.

Jurnal halol xato, yetarli bo‘lmagan oshkor qilish, ehtiyotsizlik va qasddan sodir etilgan qoidabuzarlikni bir-biridan farqlaydi. Har qanday chora mavjud dalillar, protsessual adolat va mutanosiblik tamoyiliga asoslanadi.

Shikoyatlar va apellyatsiyalar

Mualliflar yoki boshqa manfaatdor shaxslar quyidagi hollarda asoslantirilgan shikoyat yoki apellyatsiya berishi mumkin:

  • AI vositasidan foydalanish noto‘g‘ri baholangan bo‘lsa;

  • avtomatlashtirilgan vosita noto‘g‘ri ijobiy natija bergan bo‘lsa;

  • maxfiylik buzilgan bo‘lsa;

  • jurnal ushbu siyosatga rioya qilmagan bo‘lsa;

  • tahririy chora yetarli insoniy tekshiruvsiz ko‘rilgan bo‘lsa.

Shikoyat va apellyatsiyalar jurnalning Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati asosida ko‘rib chiqiladi.

Siyosatni boshqarish

Ushbu siyosat «Geliotekhnika» jurnalining rasmiy veb-saytida e’lon qilingan sanadan boshlab kuchga kiradi va sun’iy intellekt, nashr etikasi, ma’lumotlarni himoya qilish, tadqiqot yaxlitligi hamda amaldagi huquqiy talablarning rivojlanishiga qarab davriy ravishda qayta ko‘rib chiqiladi.

AI vositalaridan foydalanishga oid savollar, oshkor qilish bayonotlari, shikoyatlar yoki xavotirlar quyidagi manzilga yuborilishi kerak:

Elektron pochta: ftikans@uzsci.net

Ushbu siyosat AI muallifligi, javobgarlik, shaffoflik, maxfiylik, taqriz, tadqiqot yaxlitligi va mas’uliyatli tahririy amaliyotga oid tegishli COPE tavsiyalarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan.

ISSN 0130-0997 (Print)
ISSN 2181-9963 (Online)